- نویسنده آقای دکتر عسگری استاد گروه مدیریت بحران (دانشگاه یورک -تورنتو - کانادا)

با توجه به اینکه امسال توفیق شرکت در مراسم حج پیدا کرده ام بر آن شدم تا فرایند حج را از نگاه مدیریت بحران و سوانح مورد توجه قرار دهم. اگر چه هدف من انشالله انجام اعمال حج و نزدیکی به خداوند بزرگ است ولی از ابتدای برنامه ریزی برای سفر تا کنون هر گونه مطلبی که در زمینه مدیریت بحران و سوانح مرتبط با این مساله بود ناخودآگاه توجه مرا به خود جلب می کردند.  اگر بخواهیم مدیریت بحران و سوانح را در حج بررسی نماییم بهتر است به صورت کلاسیک و شیوه علمی خودمان ابتدا به شناسایی و طبقه بندی مخاطرات در مراسم حج بپردازیم. از این رو در قسمت اول به برخی از مهمترین مخاطرات مربوط به مراسم حج اشاره می کنیم و در قسمتهای دیگر نحوه مدیریت این بحرانها و مسایل پیرامون آن را با ذکر نمونه هایی مورد بررسی قرار می دهیم.

قسمت اول: مخاطرات مرتبط با مراسم حج

در ادبیات و نظریه های مدیریت بحران مخاطرات به چند دسته کلی تقسیم می شوند که عبارتند از:

الف-مخاطرات طبیعی شامل:

مخاطرات آب شناسی (مانند سیل)، 

مخاطرات آب و هوایی (مانند هوای گرم شدید، هوای سرد شدید، طوفان، گرد و خاک و ...)

مخاطرات زمین شناسی (مانند زلزله، آتشفشان، سونامی و زمین لغزه)

مخاطرات بیولوژیک 

ب- مخاطرات تکنولوژیک و انسان ساز شامل: 

مخاطرات صنعتی (انفجارات صنعتی)

مخاطرات زیرساختها (مانند سقوط پلها، تخریب ساختمانها، ...)

مخاطرات حمل و نقلی  (مانند سقوط هواپیما، تصادف وسایط نقلیه و غیره)

مخاطرات انسان ساز (مانند تروریسم، ...)

الف-مخاطرات طبیعی: بیشترین مخاطرات طبیعی منطقه مکه و مدینه را شاید بتوان مخاطرات ناشی از هوای بیش از اندازه گرم (Extreme Heat) و همچنین بیماری های مسری دانست.  سایر مخاطرات طبیعی مانند زلزله، سیل، طوفان، سرمای شدید، زمین لغزه و غیره اگر چه کاملا منتفی نیستند ولی احتمال وقوع شان در این منطقه از عربستان در ایام محدود سال بسیار کم است. بیماری های مسری بیشترین نگرانی ها را از نظر مخاطرات طبیعی دوران حج ایجاد کرده اند.  افراد زیادی از کشورهای مختلف با شرایط بهداشتی متفاوت در کنار یکدیگر و گاها در فضاهای سربسته قرار می گیرند. این مساله باعث امکان انتقال سریع بیماری های مسری را فراهم می نماید.  این گونه مخاطرات هم سلامتی افراد و هم امکان اجرای مناسک حج که بخاطر آنها افراد این سفر مهم را انجام داده ند از آنها می گیرد. 

مخاطرات تکنولوژیک و انسان ساز: این دسته از مخاطرات شاید مهمترین مخاطرات و بیشترین مخاطرات از نظر تعداد می باشند.  در زمینه حمل و نقل اعم از هوایی، زمینی و دریایی همواره در طول ایام حج شاهد بروز حوادث و سوانح ناگوار بوده ایم. این اتفاقات فقط به محدوده مکه و مدینه مربوط نبوده بلکه مقاصد و یا مبداء های حرکت زایران را در بر می گیرد. در داخل محدوده مکه و مدینه فقط همین نکته کافی است که در فاصله زمانی بسیار فشرده حجم بالایی از مسافران باید جابجا شوند و این فشردگی به نوبه خود امکان خطا و اشتباه رانندگان را بوجود می آورد.  با توجه به اینکه حجم بالایی از جابجایی حجاج در این منطقه با انوبوس صورت می گیرد تصادفات زمینی مهمترین خطرات حمل و نقلی منطقه مکه و مدینه را شامل می شوند.  در زمینه مخطرات زیرساختها نیز همواره مخاطراتی به صورت تخریب و یا شکست تمام و یا بخشی از زیرساختهایی که برای میزبانی و یا انجام مراسم مورد استفاده قرار می گیرند متصور است.  آتش سوزی ساختمانهای محل استقرار زائران یکی دیگر از مخاطرات مهم مراسم حج است.  مخاطره مهم دیگر ازدحام جمعیت و پیامدهای ناشی از آن می باشد.  این مخاطره مخصوص مکانهای اصلی مورد توجه زایران که هم در مکه و هم در مدینه وجود دارند می باشد.  این ازدحام همچنین ممکن است توسط عوامل و یا سوانح دیگر تشدید شوند.  مخاطرات انسان ساز اگر چه نادر بوده اند ولی احتمال وقوع آن را نباید نادیده گرفت. توجه به این مخاطره باعث می شود تا تدابیر لازم برای پیشگیری و کنترل این نوع مخاطرات در برنامه ریزی مدیریت بحران مراسم حج مورد توجه قرار گیرند.  

منبع: مجله اينترنتي مديريت بحران و سوانح