سانحهي طبيعي، بلاي آسماني؟
وقوع حوادث طبيعي ، اموري اجتنابناپذيرند، مسئوليت حرفهاي و راهكار سازمان شما در قبال اين گونه حوادث ، به خصوص در مورد زلزله چيست؟
- كشور ما درشمار ده كشور سانحهخيز جهان قرار دارد و هميشه سوانح طبیعی مانند زمین لرزه، سيل، خشكسالي، توفان و رانش زمین، خسارات جاني و مالي قابل توجهي وارد آمده است. بنابراين سالهاست كه راههاي كاهش آثار سوانح طبيعي در کشور مورد توجه قرار گرفته و تلاش ميشود تا همگام با تجربههاي جهاني در اين حوزه، شاخص ايمني و آمادگي در برابر سوانح طبيعي افزایش يابد. در ميان مخاطرات طبيعي زلزله به واسطه ميزان تلفات و خساراتي كه بر جاي ميگذارد از اهميت بسيار زيادي برخوردار است.بر اساس آمارهاي موجود سه پديده طبيعي سيل، زلزله و خشكسالي بيشترين تلفات و خسارات را در كشور بر جاي ميگذارد. بنابراين مديريت بحران در كشور عمدتا در اين سه حوزه متمركز است و در تهران موضوع زلزله نسبت به خشكسالي و سيل از اولويت برخوردار است و علت آن واقع شدن دشت تهران تهران بر روي پهنهاي لرزهخيز با گسلهاي شناختهشده و داراي سابقه لرزه است. در اطراف و داخل شهر تهران گسلهای متعددی وجود دارد كه از جمله آنها میتوان به گسلهای مشاء، شمال تهران، نياوران، تلوی پائين، محموديه، شيان و كوثر، شمال ری، جنوب ری، كهريزك، گرمسار، پيشوا، پارچين و ... اشاره كرد.ميزان فعاليت، طول و مكانيزم حركت گسل از ويژگیهای مورد توجه در ارزيابی خطر زمين لرزه در هر گسل است كه سناريوهاي متعددي را ميتوان متصور شد. به اعتقاد زمينشناسان و مهندسان زلزله، وقوع زلزله آن هم تا توان به نسبت شديد در تهران قطعي است و تنها زمان آن را نميتوان تعيين كرد. يعني تا حدود زيادي وجود گسل و طول آنها كه شاخص شدت لرزهخيزي را مشخص ميكند، شناخته شده است و تنها زمان وقوع ناشناخته است كه موضوعي علمي است.
ستاد مدیریت بحران شهر تهران و سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در اوايل دهه جاري با هدف هماهنگی میان سازمانها و نهادهای مسئول در امر مدیریت بحران و همچنین کاهش خطرپذیری و افزایش آگاهی و آمادگی شهروندان در ساختار شهرداري تهران پيشبيني شده که با توجه به گستردگی شهر و عدمامکان تمرکز تمامی فعالیتها و برنامهها در سازمان، ساختارهای مورد نیاز برای آن تا حدودي پیشبینی و فعال شده است. ازجمله این ساختارها ایجاد و تشکیل 22ستاد مدیریت بحران به ریاست شهرداران مناطق 22گانه است که هر یک از این ستادها با دارا بودن تشکیلات، امکانات و نیروی انسانی، قطب مدیریت بحران هریک از مناطق شهری محسوب میشوند و شهردار هر منطقه مسئول مستقیم مدیریت بحران منطقه است که با کمک مدیران دستگاهها و نهادهای مستقر و فعال در حوزه مدیریت شهری و خدمات اضطراری منطقه در قالب اعضای ستاد مدیریت بحران، مسئولیت برنامهریزی و اجرای طرحهای پیشگیری، آمادگی و مقابله در برابر سوانح را برعهده دارد. خوشبختانه این حرکت در سالهاي اخير با استقبال مدیران شهری مواجه شده است و مناطق شهرداری و نهادها و دستگاههای متولی در مناطق برای تأمین ایمنی هرچه بیشتر مناطق با ستادهای مدیریت بحران همکاری میکنند. در مجموع نگاهها در حال تغییر است و سازمانهای عضو ستاد مدیریت بحران شهر تهران به فکر برنامهریزی و ارتقای آمادگی خود و اجرای طرحهای پیشگیرانه، آمادگي و مقابله در ساختارهاي خود افتادهاند.
* برنامه تدوين شده و دستورالعملهاي سازمان شما براي پيشگيري قبل از وقوع حادثه و مديريت بحراني پس از حادثه چيست؟
- پيشگيري در كنار آمادگي، مقابله و بازسازي يكي از مراحل چهارگانه مديريت بحران است. در حقيقت پيشگيري اولين و مهمترين فاز مديريت بحران است.كشورهاي ديگر هم به اين موضوع پي بردهاند و به آن توجه كردهاند. پيش از اين پيشگيري در چرخه مديريت بحران صرفا يك مرحله قبل از آمادگي بود يعني چرخه از پيشگيري شروع ميشد و به بازسازي و بازتواني ختم ميشد.اما بعدها تجربه جهاني به اينجا رسيد كه پيشگيري بايد به عنوان كانون و بستر مباحث مديريت بحران در ميان چرخه مديريت قرار ميگيرد و پيشگيري در آمادگي، پيشگيري در مقابله و پيشگيري در بازسازي و بازتوني هم ديده شود.
يكي از مهمترين موضوعات در حوزه پيشگيري، كاهش ميزان خطرپذيري يا ريسك در مخاطرات مختلف شهر تهران و تدوين دستورالعملها و استاندارد هاي فني و مهندسي در تمام حوزههاي ساخت و ساز و بهرهبرداري است.يعني بايد ابتدا مخاطرات و نقاط ضعف شناسايي شود و سپس راهكارهاي درمان اش را پيدا كرد. بنابراين حوزه پيشگيري و كاهش مخاطرات، حوزهاي وسيع را در بر ميگيرد.
در تهران خدمات عمومی فقط از سوی شهرداری ارائه نمیشود بلکه دهها سازمان در کنار یکدیگر تأمینکننده خدمات شهری و نیازهای حیاتی این شهر هستند. از همین رو ما 20کمیته تخصصی با محوریت 20امور تخصصی و حیاتی با عضویت بیش از 80 نهاد و سازمان در ساختار مدیریت بحران پیشبینی کردهایم که حضور آنان در این ساختار به نوعی اثباتکننده ضرورت مدیریت واحد و یکپارچه شهری است. خدماتی مانند شریانهای حیاتی (آب، برق، گاز، مخابرات)، امداد و نجات، اطلاعرسانی و هشدار، انتظامات، آواربرداری، تدفین، بهداشت و درمان و... محور این کمیتهها هستند. بنابراین کاستیها و راهکارها باید از سوی این کمیتهها و سازمانهای مسئول و متولی دنبال شود تا هر سازمان در هماهنگی با سایر سازمانهای همکار و پشتیبان و در ساختار ترسیم شده مدیریت بحران قادر به ایفای نقش مؤثر خود باشد در این صورت است که بسترهای پیشرفت مدیریت شهری در برابر مخاطرات طبیعی هر روز بیشتر از گذشته فراهم میشود.
سازمان رسالت خود را « مشارکت در حفظ و استمرار توسعه پايدار شهر تهران» میداند. برای عمل به اين رسالت، حرکت در سه محور راهبردی حذف يا کاهش مخاطراتی که کلانشهر تهران با آنها مواجه است، کاهش خطرپذيری (آسيبپذيری) کلانشهر تهران در برابر مخاطرات موجود و ظرفيتسازی برای پاسخگویی و مقابله مناسب با بحرانها و مخاطرات در صورت وقوع ، ضروري است.
بخشي از اقداماتي كه در قالب طرحهاي پيشگيري در سازمان انجام گرفته شامل طرحهايي چون انجام مطالعات ريزپهنه بندي لرزه اي شهر تهران ،انجام مطالعات طرح جامع كاهش خطرپذيري لرزه اي و مديريت بحران شهر تهران، تهيه نقشه گسل ها و پهنه هاي گسلي شهر تهران ، تهيه ضوابط ساخت و ساز در پهنه هاي گسلي تهران، تهيه و تدوين دستورالعمل بهسازي نسبي لرزه اي ساختمان متداول شهر تهران،طرح جامع كاهش خطرپذيري سيلاب شهر تهران،تدوين ضوابط مقاوم سازي اجزاي غير سازه اي (راهنماي كاربردي)،تدوين آئين نامه حمل و نگهداري مواد خطرناك،تهيه نقشه قنوات شهر تهران در مقياس شهري،تهيه نقشه مديريت بحران مناطق شهر تهران، تهيه بانك جامع اطلاعات نقاط بحران زا و بحران زدا،پروژه حمل و نقل اضطراري در زمان بحران شهر تهران، تهيه جداول اطلس مديريت بحران شهر تهران،انجام مطالعات ارزيابي سريع لرزه اي (RVS) برخي اماكن مهم از جمله مساجد، بيمارستان ها و مدارس، مطالعات توانمندسازي واكنش اضطراري در 72 ساعت پس از زلزله، طراحي و ايجاد سامانه تخمين و ارزيابي خسارات زلزله، طراحي و ايجاد شبكه شتابنگاري و لرزه نگاري شهر تهران ميشود.
*آيا در دستورالعملهاي خود از تجربه كشورهايي زلزلهخيز چون ژاپن در مقاوم سازي شهر،آموزش شهروندان، مديريت و كاهش دامنههاي آسيب و تخريب استفاده كردهايد؟
- استفاده از تجربيات موثر ديگر كشورها در حوزه مديريت بحران يكي از موضوعاتي است كه همواره بدان توجه ميشود. به عنوان مثال بعد از وقوع سونامي و زلزله در ژاپن و نيز زلزله تركيه تيمهايي از مديريت بحران شهر تهران به منظور بررسي فني اين بحران و آشنايي با نحوه مديريت بحران بعد از وقوع سانحه به اين كشورها رفتند و از نزديك به بررسي سانحه پرداختيم. نگاهي به زلزله ژاپن و تركيه نشان ميدهد كه فارغ از ابعاد فاجعهآميز اين بحران ميتوان از جنبههاي مديريتي از زاويهاي متفاوت نيز به اين فاجعه بزرگ نگاه كرد. از اين منظر توجه به مديريت درست اين بحرانها از اهميت خاصي برخوردار است و درسآموزي از آن براي ساير كشورها لازم و ضروري است.
در قالب همين همكاريها، طي سالهاي اخير طرح هاي مشتركي در حوزه مديريت بحران با همكاري آژانس همكاريهاي بينالملل ژاپن(جايكا) در تهران انجام گرفته كه ميتوان به عنوان نمونه از همكاري در اجراي پروژه سامانه تخمين سريع خسارات زلزله و اجراي پروژه طرح جامع كاهش آسيبپذيري شهر تهران نام برد. در حال حاضر همكاريهاي مشترك هنوز ادامه دارد و ميتوان از همكاري درسامانه هشدار سريع زلزله، شبكه حمل و نقل اضطراري و طرح احداث موزه زلزله نام برد. در طرح سامانه هشدار سريع با درك اين ضرورت مهم و انتقال آن به طور صحيح ميتوان با يك موج فراگير، اين تكنولوژي و فناوري نوين را در سطح شهر تهران گسترش داده و به اين ترتيب اقدام موثري براي نجات جان مردم و كاهش خسارات و خطرات و آسيبهاي ناشي از وقوع زلزله انجام ميشود.
با استفاده از اين فناوري ميتوان در همان ثانيههاي نخست وقوع زلزله و دريافت موج پيشرو(موجp ) به صورت خودكار به عنوان مثال سيستم حمل و نقل مترو را با قطع برق قطارها متوقف كرد تا از خط خارج نشوند. همچنين ميتوان اين سامانه را در بخشهايي چون شبكه آب، گاز، صنايع و پالايشگاه نيز عملياتي ساخت.
*بخشي از فعاليتهاي مديريت بحران مربوط به حوزه آمادگي و توان مقابله با آسيبهاي ناشي از وقوع بحران است. طي سالهاي اخير در تهران چه اقداماتي در اين حوزه انجام گرفته است؟
- تجارب حاصل از بحرانها ثابت كرده كه مقابله با بحرانهاي وسيع ناشي از سوانح طبيعي و حوادث انسانساز همچون زلزله، سيل، توفان، آتشسوزي و... به تنهايي از عهده دولتها خارج است. اين به معناي ناتواني سازمانهاي مسئول نيست بلكه همواره ميان زمان وقوع حادثه و حضور نيروهاي دولتي، بسته به وسعت حادثه، فاصله وجود دارد. اين برنامهريزي براي آموزش و حضور مردم بهمنظور پوشش زماني اين فاصله به معناي آماده بودن شهروندان براي مقابله تا حضور نيروهاي رسمي است. حتي در كشورهاي پيشرفته نيز براساس مطالعات ميداني انجام شده دريافتهاند كه بعد از وقوع بحرانها، بيش از 70درصد نجات يافتگان توسط مردم محلي نجات پيدا كردهاند. در ساير كشورها نيز ايجاد گروههاي محلي شهروندي با اعضاي داوطلب مورد توجه قرار گرفته است. در همين زمينه سازمان طرح ايجاد گروههاي داوطلب واكنش اضطراري محله(دوام) را در دست اجرا دارد.گروه دوام حداقل55 شهروند ساكن يك محله را تشكيل ميدهد كه بهصورت نيمهحرفهاي و فعال در حوزه خودامدادي و دگر امدادي آموزش ديدهاند.
اين افراد پس از طي فرايند فراخوان، توجيه، جذب، آموزش، سازماندهي و تجهيز بهعنوان نخستين حلقه از زنجيره مديريت بحران در محله ايفاي نقش ميكنند. تشكيل اين گروهها منجر به تقويت حس تعلق محلي، شهري، مشاركت شهروندان، ايجاد باور عمومي، تقويت فرهنگ ايمني و داوطلبمحوري در حوزه مديريت بحران ميشود.داوطلبان آموزشهاي لازم را فرا ميگيرند و در محدوده محله خود به ترويج خودامدادي و دگرامدادي ميپردازند. به اين ترتيب مشاركتهاي مردمي در زمينه پيشگيري، آمادگي، مقابله، بازسازي و بازتواني توسعه يافته و پل ارتباطي ميان جوامع محلي و نظام مديريت بحران ايجاد ميشود. اين طرح ظرف 4سال آينده در تمامي محلات، توسعه خواهد يافت.
اين گروهها در مناطق22گانه شهر تهران تحت نظر ستادهاي مديريت بحران آموزش ميبينند. راهاندازي اين ستادها، بخشي از فعاليت مديريت بحران در شهر تهران به شمار ميرود. ستادهاي مديريت بحران مناطق 22گانه، مسؤوليت مديريت بحران در محدوده منطقه خود را دارند و در هماهنگی با ستاد مديريت بحران شهر تهران، تصميمگيری و هدايت اقدامات لازم در شرايط اضطراری را بر عهده دارند. در صورتی كه دامنه بحران از محدوده منطقه فراتر باشد و يا شدت آن در حدی باشد كه مقابله با آن در توان ستاد مديريت بحران منطقه نباشد، ستاد مديريت بحران شهر تهران وارد عمل شده و پشتيبانی لازم را از ستاد منطقه به عمل میآورد. به دليل گستردگی محدوده شهری تهران بزرگ و ويژگيهای خاص كلانشهر تهران، تلاش شده است كه نظام مديريت بحران در اين شهر ساختاری غير متمركز داشته باشد تا به اين ترتيب از چالاكی و توانمندی بيشتری برخوردار شود.بر همين اساس 22 ستاد مديريت بحران با رياست شهردار مناطق بعنوان روساي ستادهاي مديريت بحران و 22 دبير ستاد مديريت بحران در مناطق تشكيل شده است كه مجموعهاي از نيرو و امكانات را در اختيار دارند و مقر ستاد مديريت بحران هر منطقه پايگاههاي ويژه مديريت بحران منطقه است كه محور مديريت بحران منطقه به شمار ميآيد.البته بايد برنامهها ، تجهيزات و نيروهاي اين مجموعهها تقويت شوند و مسير عملياتي شدن را طي نمايند. در واقع تنها بخشي از مسير طي شده است و اين ستادها بايد در حوزه شناسايي مخاطرات منطقه، برنامهريزهاي آموزشي، ارتقاي توان آمادگي در منطقه، ارتباط گستردهتر با نهادهاي عضو ستاد و عملياتي شدن گامهاي جديتر بر دارند.
*سازمان پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران براي افزايش توانايي اين ستادها، تجهيز و تقويت آنها چه اقداماتي انجام داده است؟
- آموزش تخصصی اعضای ستاد مديريت بحران مناطق در زمينه مديريت بحران؛ تدوين شرح وظايف و دستورالعملهای لازم برای مقابله با بحران؛ احداث پايگاههای پشتيبانی مديريت بحران در سطح نواحی شهر تهران؛ تجهيز پايگاههای پشتيبانی مديريت بحران به اقلام ضروری نظير تجهيزات امداد و نجات، آب، سوخت، و ...؛ ايجاد اتاق بحران يا مركز فرماندهي و هدايت عمليات مقابله با بحران در مناطق؛ تجهيز تمامی مناطق به امكانات اطلاعاتی و ارتباطی مورد نياز در شرايط اضطراری؛ احداث حداقل يك محل مناسب براي نشست و برخاست بالگرد در هر منطقه؛ شناسايی و مناسبسازی فضاهای اسكان اضطراری در مناطق؛آموزش، سازماندهی و تجهيز شهروندان در قالب گروههای داوطلب واكنش اضطراری و گروههاي مديريت بحران اماكن و برگزاری مانورهای مديريت بحران و ... برخی از مهمترين اقداماتي است كه به منظور افزايش توانايي، تجهيز و تقويت ستادها انجام گرفته است.
همچنين در حال حاضر 43گروه اورژانس در این پایگاهها مستقر هستند که نقش مهمی در پاسخگویی به فوریتهای پزشکی در شرایط عادی و شرایط اضطراری ایفا خواهند کرد و در عین حال طی سال گذشته 112هزار و 675 قلم تجهیزات امداد و نجات در پایگاههای مدیریت بحران ذخیره شده که مجموعه اقلام ذخیره شده را به 300هزار قلم کالای امداد و نجات افزایش داده است. از سوی دیگر کار ساخت 8پایگاه جدید مدیریت بحران هم در مراحل پایانی قرار دارد که به این ترتیب تعداد این پایگاهها افزایش خواهد یافت.در ضمن کارکرد این یکصد پایگاه فقط ذخیره اقلام امداد و نجات نیست و در مجموع این پایگاهها از 31کارکرد در مراحل عادی و زمانهای اضطراری برخوردارند. همچنین تهیه پنجهزار بسته اسکان اضطراری خانواده(شلترباکس) شامل 180هزار قلم لوازم ضروری زندگی در شرایط سخت برای حدود 50هزار نفر اعضای خانواده از دیگر اقدامات در حوزه ارتقای توان آمادگی شهروندان است که خود طرحی نو محسوب میشود و میتواند تحولی در آمادگی خانوادهها برای اسکان اضطراری ایجاد کند. خانوادهها باید بسته اسکان اضطراری را برای شرایط مواجهه با بحران پیشبینی کنند و تحقق این طرح به اجرای برنامههای آموزشی و ترویج فرهنگ ایمنی نیاز دارد.مجموعه اقدامات فوق، توانسته است سطح قابل قبولی از توانمندیهای لازم را در مناطق ايجاد كند اما بايد توجه داشت كه تداوم، استمرار و گسترش اقدامات مديريت بحران برای رسيدن به شرايط مطلوب، ضروری است.
*يكي از موضوعاتي كه همواره در بحث هاي مربوط به مديريت بحران در تهران به آن اشاره ميشود، بحث اسكان اضطراري شهروندان در صورت وقوع زلزله است. با توجه به گستردگي شهر تهران، جمعيت و وضعيت معابر چه تمهيداتي در اين زمينه انديشيدهايد؟
- تامين اماكن اسكان موقت شهروندان در هنگام زلزله حلقه ديگر مديريت بحران است كه بر اساس توان محلي و توان فرامحلي مورد بررسي قرار ميگيرد. نخستين مركز اسكان اضطراري و موقت در پارك چيتگر با ظرفيت 15 هزار نفر احداث شده است و اين طرح در 10 پارك جنگلي و مجموعه فضاي سبز ديگر در اطراف شهر احداث و مورد بهرهبرداري قرار گرفته است. هر مركز از امكانات متنوعي همچون سكوي بتني نصب چادر، سرويس بهداشتي، خدمات درماني، انبار،مخزن ذخيره آب، سرويس بهداشتي، ساختمان اداري، شبكه تامين برق اضطراري و ... برخوردار است. طرح اسكان موقت در حال حاضر در پارك هاي جنگلي سرخه حصار، (دو مجموعه) خرگوش دره، پارك توسكا، پارك افرا(دو مجموعه)،پارك فدائيان اسلام، پارك شقايق، بوستان جانبازان و پارك بزرگراه فتح احداث شده كه حداقل50 هزار نفر ظرفيت اسكان اضطراري و موقت شهروندان در شرايط وقوع زلزله و بر اساس استانداردهاي جهاني برخوردار است.اين مركز در شرايط عادي از كاركرد گذران سالم اوقات فراغت شهروندان و اجراي برنامههاي آموزشي و مانورهاي آمادگي برخوردار است و ظرفيت گردشگري و رفاه شهر را ارتقا بخشيده است.همچنين در محلات شهر تهران نيز مراكز اسكان اضطراري در مقياسي كوچكتر راهاندازي ميشود تا در صورت وقوع سانحه خانوادهها بتواند در اين مراكز اسكان يافته و از امكانات حداقلي برخوردار شوند. در مجموع 1000 نقطه اسكان اضطراري در محلههاي شهر تهران شامل اماكني چون پارك ها، ورزشگاهها، مدارس و ساير اماكن عمومي شناسايي شدهاند و با توجه تهيه نقشه تخليه امن اضطراري تمامي محلات شهر تهران، شهروندان به تدريج با نزديكترين محل امن و قابل اسكان اضطراري آشنا ميشوند و با اجراي مانورهاي محلي ميزان آمادگيهاي مردم ارتقا خواهد يافت.
منبع : http://tdmmo.tehran.ir/
مدیریت بحران با شایسته سالاری و انتصاب مدیران لایق.