منبع: مجله اينترنتي مديريت بحران و سوانح
دكتر علي عسگري

هر ساله تعداد قابل توجهی از مردم در سراسر دنیا در اثر بحرانهایی که به نوعی با تجمعات مختلف انسانها در ارتباط هستند از بین می روند. هر گاه تجمع زیادی از انسانها به هر دلیلی گرد هم می آیند مساله ایمنی و امنیت باید مورد توجه جدی قرار گیرد و برنامه ریزان این گونه تجمعات نباید هر گونه احتمال حادثه بزرگ را نادیده و کم اهمیت جلوه دهند. برخی از این حوادث ممکن است به دلیل بروز یک حادثه اولیه مانند زلزله، آتش سوزی و مانند آنها صورت پذیرند وای تعداد زیادی از این حوادث ناشی از رفتارهای افراد در تجمعات می باشد. حادثه کشته شدن نزدیک به 400 نفر در جشنواره آب در کامبوج که این هفته به وقوع پیوست نمونه ای از این نوع حوادث است. با ورود حجم عظیمی از مردم به پل متحرکی که در منطقه برگزاری جشن بود پل شروع به تکان خوردن می کند و افرادی فریاد می زنند که پل در حال خراب شدن است و بنابر این مردم با وحشت در صدد فرار از روی پل می افتند. هجوم جمعیت برای فرار و ترس و وحشت ایجاد شده باعث کشته شدن تعداد زیادی از افراد می گردد.  این اتفاق که به نوبه خود بحرانی انسان ساز است در نتیجه عدم آگاهی مردم مردم شرکت کننده و عدم وجود مدیریت تجمع اتفاق افتاده است. بنابراین برای پیشگیری از وقوع این نوع بحرانها مدیریت ایمنی تجمعات باید در دستور کار همه کسانی که به نوعی با برنامه ریزی تجمعات اعم از موردی و منظم دارند قرار داشته باشد.

شناخت رفتار مردم در تجمعات نقش بسیار اساسی در مدیریت موفقیت آمیز تجمعات از نظر ایمنی دارد. فرار (flight) رفتار طبیعی انسانها به هنگام ترس از یک خطر واقعی و یا ذهنی است. ترس (panic) زمانی شکل می گیرد که افراد نسبت به امکان فرار مایوس باشند. در تجمعات هر دوی این موارد ممکن است اتفاق بیافتند. در تجمعات همچنین ممکن است با پدیده هجوم (craze) مواجه شویم و زمانی رخ می دهد که افراد زیادی برای رسیدن به مکان جاذب و یا با شی جاذب با هم رقابت می کنند. این مساله عمدتا مواقعی است که افراد در حالت وارد شدن قرار دارند. فرار و ترس در مواقعی رخ می دهد که افراد در حال خروج قرار دارند. در بسیاری از موارد عدم اطلاعات و آگاهی، اطلاعات غلط و یا درک غیر واقعی منجر به بروز حوادث ناگوار در تجمعات می شوند. در تجمعات رفتار و درک افراد تحت تاثیر رفتار و درک افراد پیرامون قرار می گیرد. 

در بسیاری از بحرانهایی که در تجمعات مردمی ایجاد شده است تمرکز جمعیت در فضا به نقطه تجمع بحرانی (critical crowd densities) رسیده است. این نقطه بحرانی زمانی است که فضای موجود برای هر نفر به کمتر از 50 سانتیمتر مربع می رسد. اصولا برای افرادی که در حال پیاده روی هستند حداقل باید 2.3 متر مربع فضا برای هر نفر در نظر گرفته شود.  زمانیکه فضای سرانه به نزدیک و کمتر از یک متر مربع می رسد حرکت به کندی صورت خواهد گرفت. در تراکم 50 سانتیمتر مربع برای هر نفر ظرفیت فضا به حداکثر خود می رسد و امکان تحرک افراد بسیار محدود می شود. در فضای کمتر از 30 سانتیمتر مربع برای هر فرد افراد ناخواسته به یکدیگر فشار خواهند آورد. در فضای سرانه 20 سانتیمتر مربع به ازای هر فرد شاهد نیروهای خطرناک تجمع و فشارهای روانی ناشی از آن خواهیم بود.   

مهمترین سوالاتی که در این خصوصمطرح هستند عبارتند از:

  1. آیا مکان در نظر گرفته شده برای تجمع مکان مناسبی است و ایمنی لازم را برای جمعیت مورد انتطار دارد؟ آیا مطالعات و بررسی های لازم برای شناسایی مخاطرات احتمالی مکان مورد نظر انجام شده اند؟
  2. آیا مکان در نظر گرفته شده دسترسی مناسب برای ورود و خروج تعداد زیادی نیروهای امدادگر و آتش نشانی و پلیس در صورت لزوم دارد؟ نیروهای امداد برای کمک رسانی حتی الامکان باید مسیرهای دسترسی ویژه داشته و نباید از همان مسیری که مردم شرکت کننده تردد می نمایند عبور نمایند.
  3. آیا در مکان در نظر گرفته شده امکان کمک رسانی در مکان وجود دارد. به عبارتی نیروهای امداد گر می توانند وسایل و تجهیزات خود را تخلیه و به مصدومین کمک نمایند؟
  4. آیا جاده های دسترسی به محل برگزاری تجمع در شرایط بحرانی در دسترس خواهند بود؟
  5. آیا فضای خالی کافی برای عقبگرد مردم در صورت نیاز وجود دارد؟
  6. آیا ماهیت مراسم به گونه ای است که ممکن است زمینه های بحران را فراهم آورد؟ این مساله ممکن است بخاطر حضور افراد خاص با ویژگی های رفتاری خاص (جوانان، گروههای مذهبی و غیره) و یا فیزیکی خاص (مانند سالمندان و یا بچه ها) باشد. 
  7. چه سازمانی مسئول تامین ایمنی مردم شرکت کننده است؟ نحوه برخورد نیروهای مسئول امنیت تجمع با کسانی که مقررات را رعایت نمی کنند باید چگونه باشد؟
  8. در صورت نیاز به نیروهای کمکی بیشتر برای تامین امنیت شرکت کنندگان این نیروها از کجا باید تامین شوند؟
  9. آیا وسایل و تجهیزات سنگین و امداد ونجات در صورت بروز حادثه ای بزرگ در دسترس هستند؟
  10. آیا امکان امداد رسانی هوایی در صورت نیاز وجود دارد؟

در قسمت دوم این مطلب برخی راهکارهای مدیریت تجمع را ارایه خواهیم کرد.