ما دانش و معلومات زیادی در مورد نحوه
برخورد و واکنش مردم نسبت به بحرانها و بلایا داریم. در طول 50 سال گذشته
دانشمندان علوم انسانی و اجتماعی نتایج مطالعات تحقیقی و دقیق زیادی را منتشر کرده
اند. در مورد این تحقیقات دو مساله مهم و جالب توجه وجود دارد. یکی مساله تعمیم دادن و دیگری مساله دیدگاه و چشم انداز است:
1. تعمیم دادن
در عین حال که بحرانها وقایع منحصر به فرد هستند،
اما مانند همه پدیده های دیگر برخی ویژگی های مشترک دارند. در طول سالهای گذشته
مطالعات و تحقیقات زیادی در مورد برداشتهای غلط از بحرانها و بلایا صورت گرفته
اند. به عنوان مثال اغلب ما اکنون می دانیم که واکنش مردم به هشدارها به صورت ترس
و وحشت نیست. بر عکس انکار کردن و باور
نکردن واکنشی است که غالب مردم در برابر هشدارها انجام می دهند.
همچنین مردمی که دور و بر مناطق آسیب دیده از بحرانهای مختلف جمع می شوند
اغلب اقدام به کمک و امداد و نجات می کنند
و کمتر کسی دست به غارت اموال می زند. اما
استثناء هایی هم وجود دارند. با انجام
تجزیه و تحلیل های دقیقتر محققان به محدودیتهایی در تعمیم نتایج خود رسیده اند.
با تکمیل تحقیقات آتی این محدودیتها با ظرایف بیشتری آشکار می شوند. تا آن زمان
لازم است مدیران بحران نسبت به تعمیم نتایج تحقیقات به شهر و یا محدوده عمل خود با
تعمق و دقت بیشتری عمل کنند. سه مثال زیر را در نظر بگیرید:
واکنشها نسبت به هشدارها- به دنبال خروج قطارها از ریل
که به انتشار مواد سمی می انجامند الگوهای انکار و تاخیر کمی تغییر می کنند. در این موارد "تخلیه بیش از اندازه"
بجای رعایت استانداردهای معمول رخ می دهد.
تخلیه در شرایط اضطراری- تحقیقات نشان می دهند که
خانواده ها مناطق آسیب دیده را به صورت یک واحد اجتماعی ترک می کنند. اما هنگام
طوفان کاترینا خیلی از خانواده ها تصمیم گرفتند که موقتا به صورت پراکنده باشند.
در حقیقت تحقیقات انجام شده پس از این بحران نشان داده اند که حدود دو سوم خانواده
ها که منطقه را ترک کردند حداقل یک نفر را به خاطر تعهدات کاری پشت سر
گذاشتند. اغلب اعضای خانواده هم که
جا ماندند از مردها، طبقات کم درآمد، سیاه
پوستان، و افراد خیلی مذهبی بودند.
داوطلبان- رفتارهای انسان دوستانه و کمک کننده
در کلیه مراحل واکنش و مقابله با بحران مشاهده می شوند. برخی از داوطلبان متعلق به
سازمانها هستند در حالیکه برخی دیگر بطور خود جوش وارد عمل می شوند. حتی در میان طبقات کم درآمد نیز افراد زیادی
وجود دارند که اقدام به ارایه کمکها و خدمات داوطلبانه می کنند. متاسفانه داده
های تحقیقاتی نشان می دهند که فعالیتهای دواطلبانه محدود به گروههای درآمدی خاصی
می شود. بنابر این اگر تعداد افراد در طبقات کم درآمد افزایش یابند انتظار می رود
که ما شاهد کاهش این نوع کمکها باشیم. این
یکی از راههایی است که می تواند تاب آوری اجتماعی را کاهش دهد.
2. دیدگاه و چشم انداز
در طول سالهای گذشته حرفه "مدیریت بحران"
از لابلای تعداد زیادی عناوین و برنامه های شغلی و سازمانی مختلف ظهور کرده است. این را به
خوبی می توان از طریق تغییرات متوالی در نام سازمانهای متولی این امر مشاهده نمود.
این روند در آینده هم ادامه خواهد داشت.
این مساله در مورد سایر رشته ها و مشاغل جدید و نحوه پیدایش آنها نیز وجود
داشته است. اخیرا تعدادی از محققان و اندیشمندان دیدگاهها و چشم انداز های جدیدی را برای
حرفه مدیریت بحران ارایه داده اند. مهمترین دیدگاهها در این زمینه عبارتند از:
دیدگاه استراتژیک: مدیریت بحران باید تصویر کلی
(Big Picture) را درک نماید. بحرانها باید در چهارچوب خاص خود مورد توجه قرار گیرند.
توزیع ریسک پدیده ای تصافی نیست. بنابر این کسانی که به دنبال تغییر در سیاستها هستند باید فرایندهای تاریخی که برخی از مردم را
در خطر بیشتر نسبت به دیگران قرار داده اند را به خوبی درک کنند.
مسایل و مشکلات اجتماعی غیر معمول – بحرانها در بهترین مفهوم سازی
نوعی مشکل اجتماعی غیر معمول و غیر روتین هستند. زمانی که این چهارچوب اعمال شود،
نتایج حاصل از تئوریهای مشکلات اجتماعی، ظرفیت مدیران بحران در فهم بهتر جوامع خود
را تقویت می نماید. همانند سایر مسایل و مشکلات اجتماعی مانند فقر و یا جرم و
جنایت، راه حل های اصلاحی نمی توانند بر روی استراتژی هایی که هدفشان صرفا تغییر درمردم
کم اطلاع و یا کم هوش است متمرکز شوند. بر
عکس، مدیران بحران به عنوان ماموران تغییرات اجتماعی باید بر اساس قواعد طبیعی و معمول
عمل کنند.
3. نتیجه
بطور خلاصه اینکه، مدیران بحران باید
چشم انداز و دیدگاه استراتژیک و یا راهبردی تری از حرفه شان را بکار بگیرند. این چشم انداز و دیدگاه باید به علل ریشه ای
بحرانها توجه نمایند. دوران باند پیچی بر روی زخمها به سر آمده است. حرفه مدیریت
بحران همانند جامعه ای که آنها به آن خدمت می نمایند مستحق توجه بیشتر است.
منبع: این مطالب خلاصه ای است از مطلبی
که به همین عنوان به انگلیسی در بولتن آگوست 2010 انجمن بین المللی مدیران بحران توسط توماس درابک
(Thomas E.
Drabek)
استاد مشهور دانشگاه دنور نوشته شده است.
مدیریت بحران با شایسته سالاری و انتصاب مدیران لایق.