فساد و مدیریت بحران
حوزه مدیریت بحران همانند بسیاری از حوزه های فعالیتی بشری از فساد و سوء استفاده بخصوص سوء استفاده های مالی در امان نیست. این مساله به ویژه بعد از وقوع بحرانها و در عرصه های امداد رسانی و باز سازی به دلیل شرایط خاص و نیازهای جامعه آسیب دیده بیشترظاهر می شود. متاسفانه فقط در برخی موارد این فسادها آشکار شده و به رسانه ها درز می کنند. این پدیده ناخوشایند می تواند تاثیرات منفی زیادی بر روند مدیریت بحران و فعالیتهای مربوط به آن داشته باشد. علیرغم اهمیت این مساله و علیرغم آنکه همیشه بعد از بحرانها شایعه فسادهای مختلف از جمله فسادهای مالی وجود داشته اند ولی این مساله کمتر موضوع تحقیقات و بررسی های علمی قرار داشته است. اگر چه سازمانهای بین المللی مانند سازمان بین المللی شفاف سازی (Transparency International) و بانک جهانی به مساله فساد در کشورهای مختلف و پروژه های توسعه آنها توجه داشته اند ولی فساد در مدیریت بحران و کمک رسانی به آسیب دیدگان بعد از بحرانها کمتر مورد توجه آنها قرار داشته است. در سطح جهانی، با آنکه گزارشاتی در زمینه فسادهای مالی در کمک رسانی بعد از بحرانها از دهه های قبل وجود داشته اند، ولی سونامی آسیا در سال 2004 و فسادهای مالی رخ داده بعد از آن نقطه شروع توجه جهانی به این مساله شد. مسایل فساد اخلاقی و مالی قبل از آن در جریان بحرانهای ناشی از جنگهای داخلی در رواندا (به صورت سوء استفاده های جنسی از کودکان و زنان در قبال اعطاء کمکها) و اشغال عراق (برنامه نفت در برابر غذا) به سطح رسانه ها کشیده شده بودند. فسادهای مالی رخ داده بعد از طوفان کاترینا در آمریکا هم نشان داد که این پدیده منحصر به کشورهای درحال توسعه و فقیر نبوده و گریبانگیر کشورهای توسعه یافته نیز می باشد. در جریان سونامی آسیا مساله فساد در مدیریت بحران به نقطه قابل توجه رسید و سازمانهای بین المللی را مجبور به انجام بررسی ها و ارایه گزارشهایی در این زمینه نمود.

از نظر سازمان شفاف سازی بین المللی "فساد عبارت است از سوء استفاده از قدرت اعطآ شده برای کسب منافع خصوصی". شرایط بحرانی متاسفانه وضعیتهایی را ایجاد می نمایند که زمینه های سوء استفاده برای افراد سوء استفاده کننده فراهم می شوند. این وضعیتها عبارتند از : 1) نیاز به واکنش سریع برای نجات افراد و کاهش خسارات و امداد رسانی بعد از بحرانها که باعث می شوند کنترل ها و مراقبتهای شرایط عادی کنار گذاشته شوند و در فقدان این کنترلها فرصت سوء استفاده و فساد برای عده ای بوجود می آید. 2) در برخی از موارد بحرانها باعث می شوند که زیر ساختهای قانونی یک کشور از بین بروند و به نوبه خود شرایطی را بوجود می آورند که زمینه های فساد فراهم می شوند. 3) سیستم مدیریت بحرانها معمولا به صورتی است که مدیران و افراد کلیدی دائما در حال تغییر بوده و افرادی که در سمتهای مدیریتی قرار می گیرند به دلیل شرایط سخت مناطق بحران زده و یا اینکه این افراد وظایف معمول مدیریتی خود را نیز دارند دائما عوض می شوند. این باعث عدم ثبات مدیریتی و عدم آشنایی مدیران با محیط و شرایط آن شده و به نوبه خود زمینه های سوء استفاده و فساد را فراهم می آورد.
نتایج بررسی های انجام شده در این زمینه نشان می دهند که:
1) احتمالا ریشه کن کردن کامل فساد در مدیریت بحرانها امری ممکن نیست. آنچه مهم است تلاش برای محدود کردن آن تا حد ممکن است.
2) برنامه های مدیریت بحران تا کنون توجهی به این پدیده نداشته اند. بهتر است برنامه ریزان و مدیران بحران این مساله را در برنامه های خود مورد توجه قرار داده و اقدامات لازم برای پیشگیری از فساد ها را در برنامه ها وارد نمایند.
3) افراد فعال در مدیریت بحران و مردم آسیب دیده از بحرانها غالبا کانالهای شفاف و از پیش تعیین شده برای گزارش کردن فسادها در هنگام بحرانها را در اختیار ندارند. بهتر است ساز و کارهای مشخصی در این زمینه به وجود آیند.
4) سازمانهای مدیریت بحران لازم است تعریف یکسانی از فساد داشته باشند. برخی صرفا بر فسادهای مالی تمرکز دارند در حالی که برخی دیگر فقط فسادهای اخلاقی را مد نظر قرار می دهند.
5) در مواردی ارتباط بین سازمانهای مرکزی دخیل در مدیریت بحران و امداد رسانی و نیروهای عملیاتی شان بسیار ضعیف است. سیاستها و برنامه هایی که ممکن است توسط سازمانهای مرکزی برای کنترل فساد در نظر گرفته شده باشند ممکن است به خوبی در محل وقوع بحرانها اجرا نشوند.
6) در عرصه های فعالیتی دیگر اقدامات زیادی برای مقابله با فساد صورت گرفته اند که می توان از تجربیات آنها در زمینه مبارزه با فساد در مدیریت بحران استفاده نمود.
7) مبارزه با فساد در فعالیتهای مدیریت بحران نباید منجر به کاهش کارایی و سرعت در کمک رسانی و فعالیتهای مربوطه بشوند.
8) سازمانهای درگیر در بحرانها و مدیریت آن باید حساسیتهای لازم را نسبت به مساله فساد داشته باشند و تلاش نمایند تا برای حفظ سلامت عملکرد و اعتبار خود مانع از بروز این پدیده شوند.
این مطلب چکیده ای از مقاله زیر می باشد.
Daniel Maxwell ; Sarah Bailey; Paul Harvey; Peter Walker; Cheyanne Sharbatke‐Church; Kevin Savage, "Preventing corruption in humanitarian assistance: perceptions, gaps and challenges, Disasters (January 2012), 36 (1), pg. 140-160.
برگرفته از وبلاگ : مجله اينترنتي مديريت بحران و سوانح - آقاي دكتر عسگري


